تحلیل پرونده قراردادهای انحصاری اسنپفود چالشهای رقابت در بازار آنلاین غذا, رقابت میان پلتفرمهای حملونقل و سفارش غذا در شهرهای ایران، باعث شده شهروندان از گزینههای متنوعتری برخوردار شوند و مستقیماً بر کیفیت خدمات، قیمتگذاری و نوآوری اثر بگذارد.

عدم وجود رقیب، انگیزه بهبود را از بین برده و منجر به انحصار میشود؛ تجربهی همزمان فعالیت اسنپ و تپسی در حملونقل شهری، نمونه بارزی از رفاه ناشی از رقابت است که خدمات بهتر، تخفیفهای متنوع و مدلهایی نظیر سفر اشتراکی را به همراه داشته است. تهدیدهای رقابت و سوابق مداخله شورای رقابت با وجود مزایای رقابت، بازیگران بزرگ گاهی با راهکارهایی که مانع ورود رقبا میشوند، سهم بازار خود را حفظ میکنند.

مبنای پرونده اسنپفود قراردادها و شروط انحصاری مورد اخیر شورای رقابت برقراردادهای اسنپفود با رستورانها متمرکز است.

این پلتفرم دو مدل قرارداد ارائه میدهد قراردادها معمولی و قراردادها اختصاصی. در نوع دوم، رستوران در ازای کاهش کمیسیون متعهد میشود انحصاراً با اسنپفود همکاری کند و در صورت فسخ قرارداد، جریمهی سنگینی پرداخت نماید.

مفهوم قرارداد انحصاری در حقوق رقابت قرارداد انحصاری توافقی است که در آن یک طرف متعهد میشود با رقبا همکاری نکند؛ این تعهد میتواند صریح در متن قرارداد باشد یا از طریق مکانیزمهایی مانند تخفیفهای مشروط و جریمه، به صورت غیرمستقیم اعمال گردد. وقتی یکی از طرفین موقعیت مسلط در بازار داشته باشد، این قراردادها میتوانند ورود رقبا را مسدود، قیمتها را بالا ببرد، کیفیت را کاهش دهد و نوآوری را متوقف سازد.

چارچوبهای حقوقی در اروپا، آمریکا و ایران در حقوق اتحادیه اروپا، این قراردادها تحت ماده ۱۰۲ معاهده TFEU بررسی میشوند که سوءاستفاده از موقعیت مسلط از طریق تحمیل انحصار را ممنوع میدارد. در نظام حقوقی آمریکا، مواد ۲ قانون شرمن و ماده ۳ قانون کلیتون مبنای رسیدگی هستند. در ایران نیز، بندهای مختلف ماده ۴۵ قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، پایهی تحلیل و احتمالی محکومیت چنین قراردادها را فراهم میآورند.

خطرات رقابتی انسداد بازار و محرومسازی رقبا تحلیلهای اقتصادی پساشیکاگویی نشان میدهند حتی قراردادها با دامنه محدود، میتوانند با محروم کردن رقبا از دستیابی به حداقل مقیاس اقتصادی، آنها را به طور غیرمستقیم از بازار حذف کنند. مکانیزم اصلی، محرومسازی مؤثر رقبا از منابع حیاتی چون کانالهای توزیع یا مشتریان کلیدی است که بازار را به سمت تمرکز بیش از حد سوق میدهد.

دادگاههای آمریکا حتی قراردادها کوتاهمدت و قابلفسخ را، اگر با انگیزه حفظ انحصار منعقد شده و در عمل مانع دسترسی رقبا شوند، ضدرقابتی میدانند؛ معیار، اثر عملی قرارداد است نه تنها شکل یا مدت زمان آن. بررسی رویههای قضایی در اروپا و آمریکا در پرونده کلاسیک، دیوان اروپا تأکید کرد که اثر عملی قرارداد بر رقابت، مهمتر از اراده ظاهری طرفین است.

در ایالات متحده نیز، دادگاهها با دقت به شرایط انحصاری و تخفیفهای مشروط میپردازند که دسترسی رقبا به تقاضای بازار را محدود میسازند؛ حتی اگر ورود رقبا به ظاهر ممکن باشد، محدودیت دسترسی واقعی میتواند رقابت را تضعیف و به ضرر مصرفکنندگان تمام شود. تحلیل رأی شورای رقابت در پرونده اسنپفود شورای رقابت در رأی اخیر خود، بر اثرات واقعی قراردادها تمرکز کرده و از ظاهر رسمی آنها فراتر رفته است.

اگرچه در متن قراردادها از عبارات اجباری استفاده نشده، اما مجموع شروط به گونهای است که رستوران عملاً اختیار همکاری با رقبا را از دست میدهد. این رویکرد اقتصادمحور، نشاندهنده توجه شورا به نتایج باری قراردادها در بازار، بهویژه از منظر ایجاد موانع ورود و انسداد دسترسی به منابع حیاتی است.

نقش دادههای بازار و آزمون رقیب همکارا تجارب مشاورهای مرکز مطالعات گسترش و رقابت (بانا) نشان میدهد که باید اثرات این قراردادها در بستر دادههای بازاری، ساختار پلتفرم و توانایی رقبایی چون زودکس و تپسیفود برای ورود موفق تحلیل شود. این تحلیل بینرشتهای، حقوق رقابت، اقتصاد پلتفرمی و واقعیات بازار را میآمیزد.

شورا به نظر از آزمون رقیب همکارا نیز بهره برده است؛ چرا که با وجود رقبای موفق و همتراز، ادعای عدم وجود رقیب پذیرفتنی نیست. تأثیر بر مسیر رشد رقبا و زیرساخت سوپراپلیکیشن شورای رقابت صراحتاً اعلام کرده که حتی اگر تعداد رستورانهای طرف قرارداد انحصاری زیاد نباشد، اما اگر این رستورانها کلید دستیابی به مقیاس اقتصادی برای رقبا باشند، اثر ضدرقابتی محقق میشود.

موقعیت مسلط اسنپفود، سلب اختیار از رستورانها و دشوار کردن ورود رقبا را به همراه داشته است. علاوه بر این، اسنپفود از زیرساخت سوپراپلیکیشن اسنپ بهره میبرد؛ دسترسی به کاربران گسترده و امکان اهرمسازی بین خدمات گوناگون، قدرت بازار آن را تشدید کرده و در تحلیل موقعیت مسلط نقش مهمی ایفا کرده است.

جمعبندی پیشقدمی نهاد ناظر در اقتصاد پلتفرمی با گسترش بازارهای دیجیتال و پیچیدگی روابط تجاری، بررسی قراردادهای انحصاری نیازمند تحلیلهای عمیقتر، دقت بیشتر در دادهها و شناخت مکانیزمهای نوین پلتفرمی است. رأی اخیر شورای رقابت، گامی مؤثر در این مسیر است که میتواند نه تنها جهت اصلاح رفتار اسنپفود، بلکه الگویی برای سایر بازارهای دیجیتال در حال رشد باشد.

در شرایطی که قدرت بازار در دستان معدودی از پلتفرمها متمرکز شده، نقش نهاد ناظر رقابت در حفظ تعادل و جلوگیری از تحکیم انحصار، حیاتیتر از پیش است.