تا پیش از دوره چهارساله محمدجواد آذری‌جهرمی در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، کمتر وزیری بود که این‌چنین توجه رسانه‌ها و افکار عمومی را به خود جلب کند. آذری‌جهرمی حتی قبل از وزارت، متهم به حضور در نهاد‌های امنیتی بود و او چنین ادعا‌ها را رد می‌کرد. وی در شبکه‌های اجتماعی فعال بود و از تیم استقلال حمایت می‌کرد. با پایان دولت سیزدهم، او وزارت را ترک کرد و همه منتظر بودند تا جانشین او مشخص شود.
وزیر جدید از مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه به دولت آمد. او تنها یک سال از وزیر پیشین بزرگ‌تر بود اما سعی نمی‌کرد به سبک جوانان لباس بپوشد. هفتمین وزیر ارتباطات از همان ابتدا با سوالی روبرو شد آیا این‌ترنت را خواهد بست؟ اگرچه در دوره زارع‌پور این‌ترنت هرگز به‌صورت کامل قطع نشد، اما اتفاقاتی رخ داد که از نظر تلخی مشابه وقایع آبان ۹۸ در حوزه ICT بود.
آماده برای آغاز
در ۲۰ مرداد ۱۴۰۰، هشت روز پس از آغاز کار دولت سیزدهم، زارع‌پور برای کسب اعتماد مجلس حاضر شد. او برنامه ۴۵ صفحه‌ای با هشت بخش را ارائه داد. در این برنامه آمده بود که سیاست‌گذاران در سال‌های پیش به‌درستی به ماموریت‌شان برای شکل‌دهی فضای مجازی در تراز انقلاب اسلامی عمل نکرده‌اند. از دید او، به نقش شورای عالی فضای مجازی در حکمرانی دیجیتال دقت نشده بود و حکمرانی دیجیتال کشور منطبق بر ارزش‌های ایرانی-اسلامی نبود.
وی بر توسعه فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی و بلاک‌چین تأکید کرد و گفت باید بستر جذب سرمایه‌گذاری خارجی فراهم شود. زارع‌پور بر گسترش شبکه ملی اطلاعات پافشاری کرد و معتقد بود این‌ترنت پهن‌باند ثابت بر بستر فیبر نوری باید گسترش یابد. او برنامه‌های متعددی در حوزه پست، صنعت فضایی و دولت الک‌ترونیک نیز ارائه داد. سرانجام با شکستن رکورد رأی اعتماد وزیران ارتباطات دوره‌های قبل، با ۲۵۶ رأی موافق و ۱۷ رأی مخالف در پارلمان اعتماد گرفت.
آزمون صیانت
زارع‌پور همان ابتدا با آزمون بزرگی روبرو شد؛ مجلس هم‌زمان با اعتماد به او، بررسی طرح صیانت را آغاز کرد. این بررسی بر اساس اصل ۸۵ قانون اساسی در کمیسیونی اختصاصی و خارج از صحن علنی انجام می‌شد. با طرح صیانت، نگرانی‌ها برای محدودیت‌های بیشتر این‌ترنت به اوج رسید و فعالان IT و کاربران می‌خواستند بدانند دولت و مجلس هم‌دست به بستن فضای این‌ترنت می‌دهند یا خیر.
وزیر جدید در نخستین موضع‌گیری خود گفت دلواپس طرح صیانت نیست، چون معتقد است با تعامل دولت، مجلس و فعالان، این‌ترنت نظام‌مند می‌شود و دغدغه‌های فعالان رفع می‌گردد. زارع‌پور برای اثبات حسن‌نیت چندین بار از حضور نماینده وزارت در کمیسیون صیانت سخن گفت اما هرگز نام او را نبرید.
در آذر ۱۴۰۰، طرح صیانت با جدیت پیگیری می‌شد تا اینکه در جلسه نهم کمیسیون اعلام شد وزیر ارتباطات همراه ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر وقت شورای عالی فضای مجازی، جلسه‌ای با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس داشته‌اند. گویا در آن جلسه زارع‌پور نسخه جدیدی از طرح صیانت با مهر محرمانه به قالیباف داده بود که ۳۰ درصد با نسخه اصلی تفاوت داشت.
زارع‌پور در فضای حساس آن دوره سعی کرد بازیگر خوبی باشد و تا حدی موفق شد. او تلاش کرد حاشیه‌های این طرح جنجالی از همان ابتدا گیرنده‌اش نشود، حتی در بهمن ۱۴۰۰ از پوشش رسانه‌ای گسترده آن انتقاد کرد و گفت طرح باید در فضایی آرام و معقول‌تر و در سطح نخبگانی و کار‌شناسی، به‌دور از تلاطم اجتماعی بررسی شود. با وجود اینکه طرح صیانت تا این لحظه تصویب نشده و معلق مانده، زمین بازی ICT کشور از حاشیه و چالش خالی نبوده است.
گوگل به سبک زارع‌پور
نارضایتی نسبی از وضعیت این‌ترنت در نیمه دوم ۱۴۰۰ ادامه داشت، اگرچه نمی‌توان گفت تنها می‌راث دولت سیزدهم است. با پایان فاز اول ماجرای طرح صیانت، فضای ICT تا حدی آرام بود تا تابستان ۱۴۰۱ فرا رسید. در ۲۱ تیر همان سال، حالت جستجوی امن یا برای کاربران ایرانی روی موتور‌های گوگل و بینگ اجباری شد، بدون اینکه کاربر حق انتخاب داشته باشد.
در حالی که انتظار می‌رفت زارع‌پور توضیح دهد، بیش از یک هفته طول کشید تا جلوی دوربین‌ها بیاید و بگوید به خواست خانواده‌ها برای مقابله با محتوای غیر‌اخلاقی و خشن این کار را کرده‌ایم. توضیحی که کمتر کسی را راضی کرد. نکته جالب این که مهدی سالم، مدیر وقت روابط عمومی وزارت، در همان روز‌ها نظر‌سنجی‌ای در تویی‌تر انجام داد آیا برای مراقبت از فرزندان تمایل به استفاده از این‌ترنت امن دارید؟ ۸۶ درصد شرکت‌کنندگان گزینه خیر را انتخاب کردند و سوال پیش آمد که خانواده‌ها چه زمانی به زارع‌پور خواست اجباری شدن را داده‌اند.
پیش از طوفان
تابستان داغ ۱۴۰۱ برای زارع‌پور و کاربران این‌ترنت در ایران سرشار از الت‌هاب و حاشیه بود. اینستاگرام تا آن زمان در دسترس بود و می‌لیون‌ها فروشگاه در آن فعال بودند، اما اختلال‌های ریز و درشت باعث شده بود کاربران نتوانند به خوبی با آن کار کنند. قطعی‌های موقتی، چند دقیقه‌ای یا چند ساعته اینستاگرام در آن دوره زیاد شده بود.
بر اساس اظهار نظر پادرو، اختلال‌های این‌ترنتی مردادماه باعث کاهش ۳۵ درصدی بازدید و افت ۵۰ درصدی فروش فروشگاه‌های اینستاگرامی شده بود. در سوم مردادماه نیز قطعی برق مرکز مخابراتی انقلاب در خیابان شیخ بهایی تهران، چند ساعتی این‌ترنت کشور را دچار اختلال کرد. در اسفند ۱۴۰۰ نیز آتش‌سوزی در این مرکز باعث اختلال گسترده شده بود.
فقط یک هفته پس از آن، آتش‌سوزی در حوضچه مخابراتی امیرآباد تهران باعث اختلال گسترده‌تری شد. رادار نت‌بلاکس در آن روز افت دسترسی و اختلال ۲۱ درصدی در این‌ترنت کشور را گزارش کرد. پس از آن، زارع‌پور گفت مخابرات باید خسارت ناشی از این اتفاقات را جبران کند، اما با پایان تابستان، دوره دشواری آغاز شد که فکر جبران خسارت چند ساعته از ذهن همه دور شد.
آغاز ماراثن
زارع‌پور در ۳۰ شهریور، در اوج الت‌هاب‌های سیاسی-اجتماعی، در مورد احتمال محدودیت این‌ترنت در روز‌های آتی به خبرنگاران گفت به خاطر مسائل امنیتی و برخی گفت‌وگو‌هایی که این روز‌ها در کشور وجود دارد، امکان‌پذیر است برخی اوقات محدودیت‌هایی توسط دستگاه‌های امنیتی تصمیم‌گیری و اعمال شود. هرچند اندکی بعد این سخنان تکذیب شد، موجی از نگرانی درباره تکرار قطعی این‌ترنت در آبان ۹۸ شکل گرفت.
فقط چند ساعت برای راه‌اندازی قطار یا بهتر است بگوییم بولدوزر فیل‌ترینگ کافی بود. اینستاگرام و واتس‌اپ هر دو در همان روز فیل‌تر شدند. همه گفتند قضیه امنیتی است و دستور از سوی شورای عالی امنیت ملی آمده است. لینکدین، اپ‌استور و گوگل‌پلی یکی پس از دیگری فیل‌تر شدند، حتی پیام‌رسان وایبر که سال‌ها بود از سبد کاربران ایرانی حذف شده بود، از فیل‌ترینگ در امان نماند. سپس نوبت به بازی کلش‌آف‌کلنز رسید، حتی گوگل مپ هم مدتی از دسترس کاربران خارج شد.
علاوه بر این، اختلال در این‌ترنت هم بی‌سابقه بود؛ هر روز در ساعت معینی، حدود ساعت ۵ عصر، این‌ترنت بین‌المللی به‌طور کامل قطع می‌شد. این قطعی با سخت‌گیری بیش‌تری روی این‌ترنت موبایل اعمال می‌شد. در این شرایط از وزیر ارتباطات توقع می‌رفت جوابی به مردم دهد.
در ۲۷ مهرماه، رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری اتاق تهران، خسارت قطعی این‌ترنت را ۸۰ هزار می‌لیارد تومان برآورد کرد که ۳۵ هزار می‌لیارد مربوط به اقتصاد دیجیتال و ۴۵ هزار می‌لیارد مربوط به کسب‌وکار‌های دیگر بود.
زارع‌پور مسئول مستقیم این قطعی‌ها نبوده و صادقانه حقیقت را بیان کرد. با این حال، افکار عمومی از وزیر انتظار داشت دلواپس وضعیت این‌ترنت باشد. اما او به جای رویکردی همدلانه، مدام تکرار کرد مسئولیتی ندارد و حتی یک بار با لحنی سرزنش‌گونه به کسب‌وکار‌های اینستاگرامی گفت من می‌گویم کسب‌وکار‌ها روی پلتفرمی که پایبند به قانون جمهوری اسلامی ایران نیست، سرمایه‌گذاری نکنند. هزینه خساراتی که به مردم در فضای مجازی وارد شده، مستقیما متوجه افرادی است که آشوب‌ها را به وجود آورده‌اند.
در مهرماه همان سال، در حالی که مردم و کسب‌وکار‌ها نگران فیل‌ترینگ دائمی اینستاگرام بودند، زارع‌پور به جای اینکه بگوید تلاشش را برای احقاق خواسته مردم می‌کند، گفت فیل‌ترینگ به احتمال زیاد دائمی است. او توضیح داد که فیل‌ترینگ از اختیار دولت خارج است و وزارت ارتباطات در کمیته تعیین مصادیق فقط یک رأی دارد، اما هرگز نگفت آن رأی چیست.
بعدا وزیر ارتباطات دولت سیزدهم گفت در ناآرامی‌های ۱۴۰۱، با تلاش زیاد توانسته اعضای شورای عالی امنیت ملی را قانع کند این‌ترنت سراسری و کامل قطع نشود، اما هرگز از تلاش برای برداشتن فیل‌تر اینستاگرام چیزی نگفت. به جای آن، به حمایت‌کننده پیام‌رسان‌های داخلی تبدیل شد. او هر هفته بین خبرنگاران می‌رفت و آمار‌های به‌روز کاربران فعال این پلتفرم‌ها را مرور می‌کرد. در حالی که نارضایتی عمومی اوج گرفته بود، زارع‌پور جایگزین‌های داخلی را معرفی می‌کرد که بر نارضایتی‌ها دامن می‌زد.
در آبان ۱۴۰۱، وزارت ارتباطات برای جبران خسارت کسب‌وکار‌های اقتصاد دیجیتال، آیین‌نامه‌ای رونمایی کرد که تمرکز آن روی پلتفرم‌های اجتماعی داخلی بود. امتیاز‌های تعریف شده در این بسته حمایتی، روی کسب‌وکار‌هایی تمرکز داشت که به پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی داخلی مهاجرت کنند. قطعا اهداف این بسته مطابق دلخواه طراحان محقق نشد.
وزیر ارتباطات دولت سیزدهم در مقاطع دیگر مقداری پیش رفت و با فیل‌ترینگ گوگل‌پلی مخالفت کرد و گفت برای برداشتن فیل‌تر آن در کمیته فیل‌ترینگ خواسته داده که قطعا تا امروز بی‌نتیجه مانده است.
مهاجرت به این‌ترنت ثابت با شدت نور!
زارع‌پور از همان روز‌های اول وزارتش در پاسخ به گلایه‌ها درباره کندی و اختلال این‌ترنت، از لزوم توجه بیشتر به این‌ترنت ثابت سخن گفت و بدون اینکه انگشت تهمت را به سوی دولت قبل بکشد، گفت کندی این‌ترنت به علت گسترش نیافتن شبکه در سال‌های اخیر است.
وی تقسیم ترافیک این‌ترنت بین بخش موبایل و ثابت را مطلوب نمی‌دانست و همچنان بر این نظر است. او با پافشاری بر این موضوع، پروژه برقراری ۲۰ می‌لیون پوشش فیبر نوری را با همکارانش در وزارت ارتباطات طرح‌ریزی کرد.
فیبر نوری از آن زمان به پرچمی تبدیل شد که زارع‌پور و همکارانش در وزارتخانه همچنان آن را به عنوان نسخه قطعی درمان عقب‌ماندگی این‌ترنت ایران بالا نگه داشته‌اند.
پروژه فیبر نوری وزارت ارتباطات می‌خواهد ۲۰ می‌لیون خانوار و کسب‌وکار ایرانی را تحت پوشش فیبر نوری قرار دهد و به قول وزیر، سرعت این‌ترنت را تا چند صد برابر افزایش دهد. در فاصله یک سال تا پایان بازه تعریف‌شده پروژه، ۴۰ درصد اهداف محقق شده و تا این لحظه بیش از ۸ می‌لیون خانوار تحت پوشش فیبر نوری قرار دارند.
پوشش به این معناست که کابل‌کشی فیبر نوری تا فاصله ۳۰۰ متری محل سکونت این خانوار‌ها انجام شده و در صورت خواست، اپراتور موظف است اتصال آن‌ها را فراهم کند.
با این حال، استقبال از فیبر نوری در میان خانوار‌های تحت پوشش، امیدوارکننده نبوده. بر اساس آمار رسمی وزارت ارتباطات در سامانه، ۳۶۳ هزار مشترک فعال فیبر نوری در کشور وجود دارد که ۲۰۲ هزار عدد از آن‌ها تا قبل از ۱۴۰۰ به فیبر نوری متصل شده‌اند.
نپذیرش فیبر نوری را می‌توان یکی از چالش‌های مهم این پروژه دانست، تا جایی که وزیر ارتباطات نیز آن را پذیرفت و اوایل امسال خبر داد برای اتصال ۲ می‌لیون مشترک به فیبر نوری تا پایان سال، برنامه‌ریزی کرده‌اند.
با وجود همه این‌ها، افزایش پوشش را می‌توان مهم‌ترین دستاورد وزارت ارتباطات دولت سیزدهم دانست. دیجیاتو در گزارش جداگانه و مفصل‌تری به این پروژه پرداخته است.
روز‌های تاریک با فیبری که خاموش است
فیل‌تر شدن اینستاگرام و واتس‌اپ در دوره وزارت زارع‌پور و مهم‌تر از آن، این‌ترنت کشور را به فاز جدیدی سوق داد. پس از اینکه امید همه برای برداشتن فیل‌تر اینستاگرام از بین رفت، استفاده از فیل‌ترشکن‌ها به‌شکل انفجاری رشد کرد، تا جایی که کمیسیون صنایع و معادن مجلس یازدهم خبر داد ۶۴ درصد کاربران از فیل‌ترشکن استفاده می‌کنند.
در کنار آن، اختلال و نارضایتی کاربران اوج گرفت. انجمن تجارت الک‌ترونیک تهران در دو گزارش به وضعیت این‌ترنت در کشور پرداخت و داده‌های فنی و نسبتا دقیقی جمع‌آوری کرد. گزارش اول این انجمن در تیر ۱۴۰۲، ایران را قهرمان این‌ترنت بی‌کیفیت جهان توصیف کرد.
پس از این گزارش، مسئولان وزارت ارتباطات دست منتقدان را فشردند، حتی جلسه‌ای با نویسندگان گزارش گذاشتند و ویدیوی آن را منتشر کردند. در دی ۱۴۰۲، گزارش بعدی منتشر شد و با وجود اینکه برخی بهبود‌ها در آن ذکر شده بود، وضعیت این‌ترنت ایران را خطرناک دانست.
پس از این گزارش، همه مدیران ارشد وزارت ارتباطات در مخالفت با آن سخن گفتند و از کلیدواژه سیاسی برای بی‌اعتبار نشان دادن آن استفاده کردند. به باور آن‌ها این گزارش چون سیاسی بود، ارزشی برای پاسخ‌گویی نداشت، اما واقعیت کاربران به داده‌های این گزارش سیاسی نزدیک‌تر است تا مصاحبه‌های وزیر.
گزارش سوم انجمن تجارت الک‌ترونیک درباره وضعیت تهران، آن را همانند قبل توصیف کرد و نوشت اتفاق جدیدی نیفتاده است.
اکنون زارع‌پور وزارت ارتباطات را در شرایطی تحویل دولت بعدی می‌دهد که نارضایتی از وضعیت این‌ترنت بی‌سابقه است. او در دوره‌های گوناگون که کاربران و کسب‌وکار‌ها ناظر و دلواپس سقوط این‌ترنت بوده‌اند و همچنان هستند، ترجیح داد در زمین آن‌ها بازی نکند و مدام تکرار کرد من مسئولش نیستم، اختلال به عمد نداریم و جملاتی مشابه این.
با این حال، پروژه مهم وزارت ارتباطات دولت سیزدهم، یعنی فیبر نوری، را نمی‌توان نادیده گرفت. اگرچه فیبر‌هایی که زارع‌پور برای کشیدن آن‌ها تلاش کرد، تا این لحظه خانه‌های مردم را روشن نکرده‌اند، برقراری ۴۰ درصد پوشش فیبر نوری طی حدودا دو سال، دستاوردی ماندنی برای ارتباطات کشور است.
